Wonderlijke Weeshuisziekte van 1566

Waren dit de eerste onbedoelde drugstoeristen in het centrum van Amsterdam?
Het klinkt als een grap, maar in januari 1566 keek Amsterdam naar iets wat verdacht veel leek op een collectieve roes. In het Burgerweeshuis aan de Kalverstraat verloren kinderen plotseling alle controle. Laurens Jacobsz Reael noteerde dat “omtrent zeventig knegjes en meisjes door een kwade geest bezwaard schenen”. Wat men zag, was ontregelend en concreet. Er werd gesproken over kinderen bij wie “bloet uyt den lichame” liep, anderen “met schuym op den mont”, en weer anderen die “naelden ende vingerhoetkens” uitbraakten. 

Vele nieuwsgierigen verdrongen zich bij het weeshuis. Bestuurders probeerden de onrust te dempen door de toegang voor het publiek te ontzeggen en een groot deel van de kinderen tijdelijk elders onder te brengen. Ondanks extra maatregelen wisten de kinderen nog steeds “uyt te breecken”, joegen ze mensen in de stad schrik aan en zorgden voor vernielingen.

De paniek bereikte een hoogtepunt bij de Oude Kerk. Tijdgenoten getuigden dat “sommige kinderen in de kercke ende in den tooren geraeckt zijn” en dat zij “langs de mueren opklommen”. Eenmaal boven riepen en zongen zij dat “sij niet souden nederkomen, eer Bametje in ’t vuur soude staen.” Het tafereel maakte diepe indruk en werd later vastgelegd door Simon Fokke. De beschuldigingen van de weesjes richtten zich tegen Jacoba Jacobsdochter Bam, een vrome katholieke vrouw. Uit angst stelde zij zich vrijwillig ter beschikking van het gerecht. Bewijs voor hekserij werd niet gevonden. Bametje werd vrijgesproken.

‘Bezeten’ weeskinderen beklimmen de Oude Kerk

Ets door Simon Fokke – Collectie Rijksmuseum

Wat had Amsterdam gezien?
Destijds zocht men het in duivels, hekserij en religieuze strijd. Pas in de twintigste eeuw kwam een aardse verklaring in beeld. De arts Arie Querido wees op voedselvergiftiging. Het kasboek van het Burgerweeshuis laat zien dat de kinderen begin 1566 vrijwel uitsluitend hennep- en roggekoeken aten, in een jaar van schaarste. Beschimmeld graan kan hallucinaties en stuipen veroorzaken — dezelfde schimmel zou dan ook later de basis vormen voor LSD. De weesjes werden zo onbedoeld slachtoffer van een slecht dieet vol vintage drugs. Na enkele maanden keerde de rust in de Kalverstraat terug, want met de oogst van de lente volgde een rijker dieet. En uiteindelijk zei deze zaak minder over de weeskinderen dan over de stad. Amsterdam liep uit, verdrong zich, wees met de vinger en bleef toekijken. Geen drugstoerisme, maar ramptoerisme.