Een paar botten, een schedel. Zou Rembrandt ertussen liggen? Vier Leidse archeologiestudenten onderzoeken op 25 september 1989 het graf van zijn zoon Titus. De restauratie van de kerk biedt een zeldzame kans om een eeuwenoud raadsel op te lossen.
Terwijl in de Westerkerk de boormachines dreunen, graven vier studenten voorzichtig naast de preekstoel. Alexander Verpoorte, Ard Smit, Annet Schmidt en Paul Storm laten zich door de herrie niet afleiden. Restauratiearchitect Willem van Stigt heeft een plattegrond waarop alle 843 graven in de kerk staan ingetekend. Nummer 143 is met oranje potlood aangekruist. Ernaast staan een hoofdletter R en een groot vraagteken. Zou daar de Hollandse meester begraven liggen?
Een vader bij zijn zoon
Rembrandts zoon, Titus van Rijn, overleed in september 1668, nog maar 26 jaar oud. Aanvankelijk werd hij begraven in het graf van zijn schoonfamilie. Later werd zijn lichaam overgebracht naar een nieuw familiegraf in de middelkerk: graf 143.
Een jaar na Titus overleed ook Rembrandt. Op 8 oktober 1669 werd hij in de Westerkerk begraven. Waar precies, is onbekend. De gedachte achter de zoektocht van september 1989 is dat hij wellicht is bijgezet in het graf waar ook Titus begraven ligt. Maar ook over Titus’ graf bestaan onzekerheden. Tot 1743 werden er grafrechten voor betaald. In 1806 verviel het graf aan de kerk en kon het inmiddels zijn geruimd.
Zestien dragers
Over Rembrandts begrafenis weten we meer dan je bij zo’n verdwenen graf zou verwachten. In het begraafregister staat de aanduiding ‘baer roff 16’. Zijn kist werd dus gedragen door zestien dragers. Rembrandt werd begraven in een huurgraf van de kerk en de begrafenis kostte twintig gulden.
Dat hij in de Westerkerk terechtkwam, was bovendien logisch. Hij woonde aan de nabijgelegen Rozengracht. Overledenen werden doorgaans begraven in een kerk in de buurt. Ook zijn geliefde Hendrickje Stoffels was hier eerder begraven. De kerk is bekend. De begrafenisdatum ook. Alleen de precieze plek ontbreekt.
Een kans vanwege vloerverwarming
In 1989 krijgt de Westerkerk vloerverwarming. Daarvoor gaat de vloer open en worden graven tijdelijk toegankelijk. Na het onderzoek zal een nieuwe betonvloer worden aangebracht. Dominee Nico ter Linden heeft zijn gemeenteleden over de zoektocht verteld. Hij acht de kans om Rembrandt te vinden klein, maar wil de gelegenheid niet voorbij laten gaan. Straks kunnen onderzoekers er niet zomaar meer bij. Tijdens de restauratie worden meerdere graven onderzocht. De week voor 25 september hebben de studenten elders in de kerk al stoffelijke resten blootgelegd. Maar de zoektocht naar Rembrandt richt zich specifiek op graf 143, waar Titus werd begraven. Mocht zijn vader daar niet liggen, dan volgt geen verdere speurtocht door de kerk, laat dominee Ter Linden weten.
Vroeg op maandag 25 september is in het ongeveer 1,75 meter diepe gat nauwelijks iets te zien. Alleen een roestplek verraadt waar ooit een doodskist heeft gelegen: het restant van een nagel. In de loop van de ochtend verschijnen botten en een schedel.
Op zoek naar ‘verf’ in de botten
De resten gaan naar Leiden voor onderzoek door de vakgroep geschiedenis van de geneeskunde. Leeftijd, geslacht en andere lichamelijke kenmerken moeten helpen om de overledenen te identificeren. Zelfs sporen van loodwit staan op het lijstje. Deze giftige verfstof werd in de zeventiende eeuw door schilders gebruikt. Blootstelling aan lood kon sporen in de botten achterlaten. Lood zou op zichzelf natuurlijk niet bewijzen dat een skelet van Rembrandt was. Maar misschien kon het, samen met andere aanwijzingen, de onderzoekers verder helpen.
Verspreid over de onderzochte graven in de Westerkerk worden bij het onderzoek van 1989 in totaal 35 skeletten opgegraven. Volgens een later gemeentelijk archeologisch rapport worden resten op basis van historische en anatomische gegevens aan Titus toegeschreven. Zijn vader Rembrandt wordt niet gevonden.
Voor bezoekers die zijn laatste rustplaats willen bezoeken, heeft de kerk wel een gedenkplaat. Die werd in 1906 aangebracht, ter gelegenheid van zijn driehonderdste geboortejaar. De omlijsting is gemodelleerd naar het schild met de namen van de schutters op De Nachtwacht. Zo kreeg Rembrandt ruim twee eeuwen na zijn dood alsnog een herkenbare plek in de kerk.
De koster had volgens de kranten destijds een duidelijk antwoord op kerkbezoekers die naar Rembrandts graf zochten. Hij gooide simpelweg zijn armen in de lucht en riep: ‘Rembrandt verschwunden!’
📷 Onderzoek in de Westerkerk, 25 september 1989 – Rob Bogaerts / Anefo, Nationaal Archief.
Bronnen
- Stadsarchief Amsterdam – Journaal begraafregisters Westerkerk
- Tracy Metz, ‘Zoektocht naar graf Rembrandt begonnen’, NRC Handelsblad, 25 september 1989.
- ‘Rembrandt gezocht in graf van Titus’, Het Parool, 25 september 1989.
- Vrienden van de Westerkerk, ‘Rembrandt begraven in de Westerkerk’, 10 juli 2024.
- Gemeentelijk archeologisch bureauonderzoek BO 13-100, februari 2014, p. 29, met verwijzing naar H.T. Uytterschaut, ‘Studie van het menselijk skeletmateriaal, opgegraven in de Westerkerk te Amsterdam’, Westerheem 40, nr. 3 (1991).
