Op 28 augustus 1621 wordt in Amsterdam een geheime kerkdienst ontdekt. Bezoekers vluchten over de daken, een verbannen predikant wordt bij toeval herkend en een belastende namenlijst verdwijnt onder een kussen. Maar het spectaculairste deel van het verhaal volgt pas drie weken later, wanneer Grietje Ulbes met een doek om haar gezicht de gevangenis binnenstapt.
Een verboden geloof
Aan het begin van de zeventiende eeuw raakt de protestantse kerk verdeeld door een felle geloofsstrijd. Twee groepen staan lijnrecht tegenover elkaar: de remonstranten en de contraremonstranten. Hun meningsverschil gaat onder meer over de vraag hoeveel invloed mensen zelf hebben op hun uiteindelijke verlossing.
Wat begint als een discussie tussen geleerden en predikanten, groeit uit tot een politieke machtsstrijd. Op de Synode van Dordrecht van 1618 en 1619 wordt de leer van de remonstranten veroordeeld. Hun predikanten worden afgezet. Wie weigert te beloven nooit meer te zullen preken, riskeert verbanning.
Domenicus Sapma
Een van die predikanten is Dominicus Sapma. Hij heeft sinds 1614 in Hoorn gepreekt en staat bekend als een uitgesproken verdediger van de remonstrantse zaak. In 1619 wordt hij uit de Republiek verbannen. Lang houdt hij zich daar niet aan. Sapma keert heimelijk terug en reist rond om verboden kerkdiensten te leiden.
In 1621 verblijft hij al ongeveer een halfjaar in Amsterdam. Hij logeert steeds op andere adressen en preekt soms voor groepen van tientallen tot zelfs meer dan honderd mensen. Het stadsbestuur weet dat zulke bijeenkomsten plaatsvinden, maar heeft Sapma nog niet kunnen vinden.
Vluchten over de daken
Op de late avond van zaterdag 28 augustus komen remonstranten samen in het huis van Jan Olfertsen. Het staat op de Kraansteiger, tussen de Oude Waal en de Hoofdbrug, vlak bij de huidige Schreierstoren. Aan het einde van de dienst ontdekken de aanwezigen dat het huis door twee onderschouten en hun dienaren is omsingeld. Enkele mannen proberen naar buiten te gaan, maar worden bedreigd. Binnen breekt paniek uit. Bezoekers vluchten de kelder in, klimmen over de daken van aangrenzende huizen of proberen bij omwonenden een schuilplaats te vinden.
Sapma is die avond zelf niet bij de kerkdienst. Zodra hij over de inval hoort, gaat hij samen met een andere remonstrantse predikant naar de Hoofdbrug om van een afstand te zien wat er gebeurt. Dat blijkt een grote vergissing.
Op de brug wordt Sapma herkend door een vrouw die vroeger in Hoorn woonde. Volgens een later verslag zegt ze tegen haar man: “Daar gaat Sapma, die ons getrouwd heeft.” Ook een schuitenvoerder krijgt het te horen. Hij waarschuwt een van de onderschouten. De andere predikant weet weg te komen, maar Sapma wordt opgepakt. Hij is immers niet alleen heimelijk naar Amsterdam teruggekeerd, maar heeft in de stad ook maandenlang verboden kerkdiensten geleid.
Een lijst onder het kussen
De bewakers binden Sapma stevig vast en brengen hem terug naar het huis waar de kerkdienst is verstoord. Daar ziet de Amsterdamse Lysbeth Philips hoe hij wordt behandeld. Lysbeth behoort tot een vooraanstaande remonstrantse familie en heeft zelf bij de bijeenkomst gezeten. Ze spreekt de onderschout aan en vraagt waarom de predikant is vastgebonden alsof hij een dief of moordenaar is. Ze belooft persoonlijk dat Sapma niet zal vluchten. Haar protest heeft effect, want hierna worden zijn armen losgemaakt.
Dat geeft Sapma de kans om iets te laten verdwijnen. In zijn zak zit een papier met namen en bedragen die door geloofsgenoten zijn geschonken voor verbannen predikanten. Als de autoriteiten die lijst vinden, kunnen meer remonstranten in de problemen komen. Terwijl hij in het huis zit, haalt Sapma het papier samen met zijn zakdoek tevoorschijn. Ongemerkt schuift hij het onder een kussen. Een dienstmeid vindt de lijst later en zorgt dat deze in veilige handen terechtkomt.
Rond twee uur ’s nachts wordt Sapma naar de gevangenis gebracht.
Hij noemt geen namen
Tijdens zijn gevangenschap wordt Sapma meerdere keren verhoord. De autoriteiten willen weten waar hij heeft gepreekt, bij wie hij heeft gelogeerd, wie hem betaalt en welke andere verbannen predikanten zich in Amsterdam schuilhouden.
Sapma weigert antwoord te geven. In het officiële verslag van zijn verhoor staat dat hij zijn geloofsgenoten niet kan “bezwaren ofte verraden”. Hij wordt daarbij herhaaldelijk met marteling bedreigd, maar uit de bewaard gebleven stukken blijkt niet dat die bedreiging daadwerkelijk is uitgevoerd.
Wel lopen de verhoren soms hoog op. Sapma vergelijkt zijn vervolgers met Pontius Pilatus en houdt vol dat hij God meer moet gehoorzamen dan het stadsbestuur. Zijn ondervragers lijken ondertussen steeds minder goed te weten wat ze met hem aan moeten.
Na enkele weken krijgt hij toestemming om geregeld bezoek te ontvangen van zijn vrouw Grietje Ulbes en zijn zus. Daarmee openen de bewakers onbedoeld de deur naar zijn ontsnapping.
Zogenaamd hevige kiespijn
Op de avond van 22 september komt Grietje haar man bezoeken in het Rasphuis. Ze draagt een grote doek rond haar gezicht en doet alsof ze hevige kiespijn heeft. Sapma’s zus is eveneens aanwezig. Wanneer het donker begint te worden en de poortklok luidt, trekken Sapma en Grietje elkaars kleding aan. Over zijn eigen kleren draagt hij haar rok en jak. Hij bedekt zijn armen, zet een vrouwenmuts op en houdt de doek voor zijn gezicht.
De vermomming heeft nog één duidelijk probleem. Sapma is opvallend lang. Om kleiner te lijken, loopt hij met gebogen knieën. Praten kan hij beter helemaal niet. Zijn zus vertelt daarom dat de arme vrouw door de kiespijn nauwelijks kan horen of spreken.
De cipiersvrouw krijgt geen argwaan en opent de deuren. Sapma loopt vermomd naast zijn zus de gevangenis uit. Grietje blijft ondertussen achter in zijn cel. Ze loopt daar hoorbaar heen en weer, zodat de bewakers voorlopig denken dat hun gevangene nog altijd binnen zit. Ze weet op dat moment niet wat haar eigen straf zal zijn.
Wanneer de verwisseling wordt ontdekt, is Sapma al verdwenen. Grietje dient vanuit haar gevangenschap verzoeken om vrijlating in. Vijf dagen na de ontsnapping mag ook zij vertrekken. Waarom het stadsbestuur haar uiteindelijk zo snel laat gaan, is niet vastgelegd.
Sapma keert terug
Sapma brengt zichzelf na zijn ontsnapping in veiligheid, maar blijft niet lang uit de buurt van de gevangenis. Daar zitten nog twee remonstrantse predikanten gevangen, Johannes Grevius en Samuel Prince. Zij hebben al ongeveer anderhalf jaar van hun levenslange straf uitgezeten. Eerdere pogingen om hen te bevrijden zijn mislukt.
In de nacht van 13 oktober volgt een nieuwe poging. Ook de katholieke priester Lieven Wouters, die eveneens gevangen zit, wordt in het plan opgenomen. Buiten de muren helpt Sapma bij de voorbereidingen. Er worden touwladders gebruikt en hij zou zelfs een katrol hebben laten maken om de gevangenen vanuit de binnenplaats over het dak te helpen.
Even dreigt alles mis te gaan wanneer een gevangene begint te roepen dat de remonstranten uitbreken. De bewakers reageren niet. De man heeft dit kennelijk al zo vaak geroepen dat niemand hem nog serieus neemt. Grevius, Prince en Wouters bereiken de vrijheid. Mogelijk ontsnappen met hen nog een of twee andere gevangenen.
Zo keert Sapma minder dan een maand na zijn eigen vlucht terug om hetzelfde voor anderen mogelijk te maken. Zijn ontsnapping was bovendien niet alleen zijn eigen heldendaad. Zonder het optreden van Lysbeth Philips, de hulp van zijn onbekend gebleven zus en vooral de moed van Grietje Ulbes was hij waarschijnlijk nooit langs de bewakers gekomen.
Sapma publiceerde zijn belevenissen nog in 1621 onder de toepasselijke titel Droeve gevangenschap en blijde uitkomst. Grietje schreef haar eigen versie van het verhaal niet op. Toch is vooral haar rol blijven hangen. De vrouw die met kiespijn de gevangenis binnenging en vrijwillig in de cel van haar man achterbleef.
Bronnen
- Gravure: D. Sapma in zyn Vrouws gewaad – H. Schouten / Stadsarchief Amsterdam
- Stadsarchief Amsterdam, Confessieboek, Archief schouten en burgemeesters, 293, verhoren van Dominicus Sapma op 4 en 11 september 1621
- Dominicus Sapma, Droeve Ghevanckenisse ende Blijde Uytkomst (1621).
