Een vertrouwd gezicht op de Prinsengracht
Een touw, een ijzeren haak en een sterke rug. Meer heeft Christiaan Smit nauwelijks nodig om zijn brood te verdienen. In Amsterdam kent men hem als Kikki, Kikkie of Kiki de kargadoor. Hij woont in de Jordaan en is jarenlang een vertrouwde verschijning op de bruggen over de Prinsengracht. Eerst werkt hij op de Reesluis, bij de Reestraat. Wanneer de plek op de Prinsensluis vrijkomt, verhuist hij met zijn touw en haak naar de brug voor de Prinsenstraat. Daar staat hij volgens een verslag uit 1932 van ’s morgens vroeg tot ’s avonds acht.
Voor een paar centen de brug over
In een stad vol grachten is goederen vervoeren zwaar werk. Winkeliers, venters en ambachtslieden gebruiken handkarren om hun handelswaar, gereedschap en materialen door de straten te brengen. Op vlakke grond lukt dat meestal wel, maar een steile brug vormt met een zware lading een flinke hindernis. Daar komt de bruggentrekker in beeld. Voor een paar centen haakt hij zijn touw aan de kar en trekt hij mee, terwijl de eigenaar achteraan duwt. Een lap leer of stof op de schouder helpt voorkomen dat het touw in de huid schuurt. ‘Kar-ga-door’, heet zo’n man in de Amsterdamse volksmond. Een naam waarin je de aansporing aan de kar bijna kunt horen.
Kikki is een bekende buurtfiguur. Er verschijnt zelfs een prentbriefkaart van hem. In latere beschrijvingen komt hij naar voren als een klein mannetje met kromme benen, een stevige dorst en een indrukwekkend repertoire aan vloeken. Kinderen zouden hem daarom als een goede leermeester beschouwen. Ook over zijn bezoekjes aan slijterij De Grote Slok worden verhalen verteld. Zodra hij zes of zeven centen heeft verdiend, zou hij die in drank omzetten. Maar steeds met een oog op de brug, zodat een volgende klant hem niet ontgaat.
Vijftig jaar voor het karretje gespannen
Op 18 oktober 1932 is het feest. Kikki wordt 75 jaar en viert tegelijk dat hij vijftig jaar bruggentrekker is. Uit die verjaardag valt zijn geboortedatum af te leiden als 18 oktober 1857. Hij moet dus rond zijn 25e met het werk zijn begonnen. Voor het Polygoonjournaal wordt hij geïnterviewd, al spreekt de interviewer van vijfentwintig jaar in het vak. De kranten laten er geen twijfel over bestaan dat het om zijn gouden jubileum gaat.
Vrij neemt hij er niet voor. Ook op zijn verjaardag staat Kikki op de Prinsensluis, waar vlaggetjes en een kartonnen bord zijn leeftijd en dienstjaren aankondigen. Een harde zuidwester waait over de gracht, maar voorbijgangers blijven staan om hem de hand te schudden. Kinderen roepen hun felicitaties. Naast de centen voor het trekken krijgt hij ditmaal ook dubbeltjes en kwartjes cadeau.
Een voorbijganger draait voor de grap zijn leeftijd en dienstjaren om. Dus hij is vijftig jaar oud en al vijfenzeventig jaar bruggentrekker? Kikki laat zich niet van de wijs brengen. ‘Ga door’, antwoordt hij, en daarmee is de grappenmaker afgehandeld. Een ander biedt hem een kom koffie aan. ‘Ik heb geen dorst’, zegt Kikki. De verslaggever vermoedt dat hij vooral geen gulle voorbijgangers wil mislopen door zijn plek te verlaten.
Lagere bruggen, minder werk
Toch verandert de stad om hem heen. Hoge, gewelfde bruggen maken op verschillende plaatsen plaats voor lagere overgangen, die het verkeer gemakkelijker kan oversteken. Voor de meeste Amsterdammers is dat vooruitgang, maar voor een bruggentrekker verdwijnt daarmee juist een reden om zijn hulp in te roepen. Kikki moet er dan ook weinig van hebben. De verslaggever van De Locomotief schrijft dat hij houdt van ‘de bultige sluizen met de lastige keien’. Wat voor de karbezitter een obstakel is, vormt voor hem zijn broodwinning.
Ook het goederenvervoer verandert. Naarmate de handkar terrein verliest aan andere vervoermiddelen, verdwijnt de behoefte aan mannen die bij de brug staan te wachten. Het beroep sterft geleidelijk uit. Kikki wordt vaak de laatste Amsterdamse bruggentrekker genoemd, al spreken andere beschrijvingen voorzichtiger van een van de laatsten.
Een stem uit het oude Amsterdam
Op 5 februari 1940 overlijdt Christiaan Smit, 82 jaar oud. Dankzij foto’s, krantenverslagen en het bewaard gebleven interview kunnen we hem nog altijd aan het werk zien én zijn stem horen. Ook bij de Prinsensluis leeft zijn naam voort: in eetcafé Kikkie van de Prinsensluis en het nabijgelegen restaurant Christiaan Smit, beide vernoemd naar de man die hier jarenlang met touw en haak zijn brood verdiende.
Bronmateriaal:
– Hoofdfoto: Prentbriefkaart “Kikki” de Kargadoor op de Reesluis (1912) / Stadsarchief Amsterdam
– Portretfoto: Christiaan “Kikki” Smit / Stadsarchief Amsterdam
– Video: Interview van 18 oktober 1932 / Polygoon Hollands Nieuws (producent) / Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid (beheerder)
